صدر الدين محمد الشيرازي ( صدر المتألهين )

209

شرح بر زاد المسافر صدر الدين محمد الشيرازي ( صدر المتألهين ) ( تحقيق آشتيانى ) ( فارسى )

مطالب وى را با بيانى ديگر تقرير نموده است . اگر چه غياث الدين منصور دشتكى نيز قبل از فيلسوف محقق آقا على مدرس قريب به همان نحوى كه مرحوم مدرس ، اين مسأله را تحرير نموده ، مسألهء معاد را توجيه نموده است ، ولى از آن جايى كه غياث الدين حركت در جوهر و اشتداد در صور طبيعى جسمانى را منكر است و آقا على حكيم به تبع ملا صدرا ، به حركت در جوهر قائل است و خود نيز براى اثبات حركت در جوهر در آثار خود برهانى خاص اقامه نموده است كه از جهت استحكام مقدمات ، جزو بهترين برهان بر حركت جوهر است ، بين اين دو مسلك فرق موجود است و از طرفى آقا على مدرس در مقام تحرير مباحث و تقرير معضلات ، بر غياث الحكماء ترجيح دارد و در مقام غور در مباحث و تعقل در عويصات ، قدرتمندتر است . غياث الدين بنابر قواعدى كه در دست دارد و روى اصولى كه در فلسفه قبول نموده است ، به نحوى مسألهء معاد جسمانى را تقرير كرده است كه بايد اذعان نمايد علاقه روح به بدن بعد از موت ، تعلق اختيارى است و در مقام تعلق نفوس به أبدان جهت عود و رجوع به آخرت و بعث و نشور ، بايد قهرا تعلّق نفوس به ابدان را تعلق طبيعى نداند . و مرحوم آقا على مىخواهد با حفظ اين قواعد مسلم ، معاد به اين معنا را اثبات نمايد ، از براى آن كه از مفسده تناسخ فرار كرده و يا در تلهء تناسخ نيفتد ، روى قانون حركت در جوهر ، بدن را متحرك به سوى روح مىداند و روح و نفس مفارق از بدن را در مقام خود ، ساكن و بدن را متحول و مترقى به طرف عالم آخرت و معاد مىداند . و غياث الدين معتقد است كه تعلق نفس به بدن به تعلق تدبيرى منحصر نيست و نفس بعد از موت ، يك نحو تعلق به بدن دارد كه مانع از تعلق روح ديگر در مقام حشر و تعلق نفس اصلى مىگردد ، لذا محققان به او ايراد نموده‌اند كه اين تعلق اگر در دنيا محقق شود ، تناسخ لازم آيد و اگر در آخرت باشد ، بدن موجود در دار غرور و عالم ماده ، چگونه متصور است با حفظ جهت ماديت ، در آن عروج معنوى حاصل شود و در آن صلاحيت تعلق نفس در آخرت موجود گردد .